Басты бет » Әдебиет » Өлең өлкесінің Өтежаны еді…

Өлең өлкесінің Өтежаны еді…

15 тамыз — Өтежан Нұрғалиевтің туған күні

Төбекөң деп аталатын табиғаты бөлек өңірдің мөлдір бұлағынан су ішіп, жидекті өлкенің саф таза ауасын жұтып, өскен табиғатқа ғашық ақын Өтежанның өр мінезі Рудаки айтқандай: «Пенделер мені алдады, сенерім табиғат қана» деуімен арналас еді. Халықтың Өтежанының арамыздан оралмас сапарға аттанғанына алты жыл болыпты. Ол туралы айтылар естеліктер аз емес.

— Біз Жарқамыста 9-10 класта Өтекеңмен бірге оқыдық, — дейді 1956 жылы Жарқамыс орта мектебін бітірген Нағима Табылова. — Сол кездің өзінде қатарынан ерекше еді. Әдемі, қара торы жас жігіттің жанары от шашып тұратын. Сөйлескенде сынайтын қалып танытатын. Киім киісі де бөлек. Шалбарының сыртына шығаратын ақ көйлегінің мойын жағын ашып жүретін. Өжет мінезді болашақ ақын пән мұғалімдерінің ауызша, жазбаша сұрақтарына шұғыл жауап беретін. Оныншы класты бітірген соң әрқайсысымыз әр жаққа оқуға кеттік. Содан 1962 жылы Жарқамыста қайта кездестік. Мен орыс тілі, ол қазақ тілі мен әдебиетінен сабақ береді.

Бір күні мұғалімдер мерекесі қарсаңында Нағимаға арнап өлең жаздым деді. Әріптестер оқы, оқы деп жатты, мен қызарып, іштей не жазды екен деп дағдарып қалдым. Бірақ алты жол өлең жұртшылықты риза етті. Сол өлең менің де, көпшіліктің де есінде.

Өзі отырған партаны танымай ма, тани ма?

Тапты өсірген ортаны Табылова Нағима.

Өзіңізсіз мектептің ортанқолдай ұстазы,

Шадаев пен Пушкинді жаттатқызар қыс-жазы.

Ұстаздардың ұстазы деп айтамыз тағы да,

Өсе  берсін мерейің, Табылова Нағима.

Осы өлең жыл сайын ұстаздар мейрамында әріптестер аузынан түспейтін. Ауылда жүріп те, Алматыдан да оның жарқ еткен талай өлеңдеріне тәнті болатынбыз. Ол Жарқамыстың мақтанышы еді.

— Бір партада отырған едік, — деп сыр ашты кластасы Жетіру Отарбаев. — Сабаққа зерек, кейде ұстаз тақырыпты түсіндіріп жатқанда сурет салатын. Көбіне тушьпен атты бейнелейді. Аттың қанаты бар. Бірде сен неге осы аттың суретін сала бересің дегенімде, «мен ат басындай азамат болғым келеді» деп бетін сәл бұрып жауап берген-ді. Алғыр еді. Ол сол 9-10 кластың өзінде дүниежүзі әдебиетінің классиктері Гюго, Мопассан, Сервантес, тағы басқалардың шығармаларын оқып, Жарқамыстағы кітапханадағы кітаптарды тауысқан болатын. Бұл оған Тобық Жармағамбетовтен жұққан болу керек деп ойлаймын. Ол да Қарауылкелді, Ақтөбеден кітап алдыратын-ды. Сол бір жылдары Өтежан Төбекөңнен Жарқамыстағы мектепке жаяу қатынап оқыды. Екі араның қашықтығы жеті шақырымдай. Қысы-жазы ерте тұрып, кештете қайтады. Сабақтан соң кітапханада болады. Өзін-өзі тәрбиелейтін жанкешті еді. Оқушылар үзіліске шыққанда ол класта оңаша қалып өлең жазатын. Біз түс қайта асық ойнап жатсақ, ол қасымыздан өтіп бара жатып, әй балалар деп дауыстап үн қатып, «асық ойнаған азар, доп ойнаған тозар, білсеңіздер, бәрінен оқыған адам озар» деп өлеңдететін. Жоқтық заман болса да, бөлек киінетін. Және онысы өзіне ғана жарасып тұратын. Киетіні ақ көйлек, жібек баулы белбеуі бар. Көйлектің мойын жағы үш ілгекті болатын-ды. Оны орыстың батырларына ұқсататынбыз.

Бірде оған «осы сен кімге ұқсағың келіп жүрсің?» десек, «Пашков болайын деп» депойлана жауап берді. Ал Пашковтың Максим Горький екенін кейін білдік. Ол жылдар орыс тілінен басқа ұлт өкілдері келіп сабақ беретін. Бірде Елфимов деген орыс ағайымыз сабақта өзімен-өзі болып ойланып отырған Өтежанды иығынан көрсеткіш таяқпен салып жіберді. Сөйтіп, Елфимов тақтаға  қарай қасынан өтіп бара жатқанда Өтежан рогаткамен бас жағына атып өшін алды. Сабақтан алып қалып, қорқытса керек. Сонда да артынан қалмай, «сіз мені қорлап ұрдыңыз, бұл әділетсіздік деп Некрасовтың «Кому на Руси жить хорошо» деген өлеңіндегі:

Кого хочу помилую,

Кого хочу казнью,

Закон — мое желание,

Кулак — моя полиция,—

Дегеніндей, сіздікі дұрыс емес деп соңынан қалмады. Ол үндемей кете барды. Талай кездестік. Елу жасқа келгенде «Афина мектебін» жазғым келіп жүр» дегені есімде. Өтежан біз мақтан тұтатын ақын болды.

— Өтежан оныншы класты бітірерде күміс медальге ұсынылған-ды. 1955 жылы жоғары оқу орнын бітірген соң Жарқамыс орта мектебінде ұстаздық еттім. Математикадан оныншы класқа сабақ бердім. Ол жылдары ауданда орта білім беретін екі мектеп болды. Соның бірі Жарқамыста. Аттестат алар түлектер саны жүзге жуық, — дейді Айладыр Нәріков. Сол топтың ішінде болашақ ақын Өтежан Нұрғалиев те болды. Өтежан көп оқушының ізденімпазы еді. Сабақты тек беске оқитын. Білмегенін сұраудан жалықпайды. Сұрақты көп беретін де сол. Өзіндік мінезі бар. Кейде қайдағы- жайдағы қиямпұрыс сауалдарды да береді. Әлемдегі болып жатқан оқиғаларды сұрайды. Көп оқығандықтан біздің пікірімізді білгісі келетін болғандығы ма, әлде сынайын дейді ме, ол жағы белгісіз. Мектеп бітірушілер арасынан төрт оқушы медальге ұсынылды. Олар — Есен Тасыбаев, Өтежан Нұрғалиев, Иван Шалабаев, Қырланбай Қаражігітов. Өтежан жазғанын көшіргенде түбірдің астындағы таңбаның жоғарғы жағын толық салмағандықтан, медальге іліге алмай қалады. Математик еді. Ақындық жолды қумағанда математикадан ғылым жолына түсер ме еді деп ойлаймын. Бірақ одан талантты ақын шықты.

— Өтежан өте жақсы оқыған-ды, — деп әңгімесін бастады кластасы Есен Тасыбаев. — 1953-1956 жылдар аралығында Жарқамыста бірге оқыдық. Ниетжан Беріков ағай — директор. Сол жылы Жарқамыс орта мектебін 105 бала бітірдік. Мектепте қабырға газетін шығардық. Редакторы мен, өлеңмен өрнектейтін — Өтежан. Сол секілді колхозға матаға ұранды сөз жазу бізге жүктелетін. Тіс пастасын пайдаланып жазамыз. Оқуды бітірдік, армандап он бір бала бірге аттандық. Көбіміз түсе алмадық. Тапсырушы өте көп. Мен медаль иегері болғандықтан, бағым жанып зоовет институтына оқуға қабылдандым. Өтежан бір жылдан соң КазГУ-дің студенті атанды. Ортаның көркі ақын Өтежан болды. Жерлестері болып жиналған кезімізде буырқанып өлең оқиды. «Жалпы білім ордасы» деп аталатын өлеңі сол кездегі жастардың аузынан түспейтін. Өлеңді жатқа оқиды. Студенттік жылдары ол танымал ақын болды. Алматыда Күләшқа үйленді. Тойға шақыру қағазы альбомда әлі сақтаулы.

Көселер, көк тұқылдар, сақалы ақтар,

Табыспақ желтоқсанда махаббаттар.

Тезірек біздің тойға жиналыңдар,

Біздерде махаббат бар, махаббат бар, —

деп жазған. Тойға барып куә болдық. Содан институт бітірген соң кездесе алмадым. Темір ауданында бас мал дәрігері, совхоз директоры болып қызмет атқардым. Ақын Өтежан көп оқитын, көп білетін. Біз оны осындай жерлесіміз бар деп мақтан тұтатынбыз. Адамға тіке қарамай сәл қырын қарап, жанарынан от шашып тұратыны көз алдымда.

— Біз Төбекөңде көрші тұрғанбыз, — дейді шәкірті Сырлыбай Кереев. — Төбекөң елге белгілі Жарқамыс пен Ақтам арасындағы жер. Өтежан осы киелі топырақта дүниеге келген. Бұл — Жем өзеніне құяр сағаның жағасы. Күрекпен жағалауды түртіп қалсаң – бұлақ. Суы мөлдіреп ағады. Бүгінде ол жерде бірнеше төмпешіктің ізі жатыр. Бұрынғы үйлердің орны. Өтежан мен біздің үй — екі отбасы мен бесінші класты бітіргенше осы жерде тұрды. Менің шешем Бақыт пен Өтекеңнің анасы Ақбөпе колхозда бірге жұмыс жасады. Екеуі замандас. Түске дейін шөп шабады.  Түс қайта Барғана деген қыстаққа арбамен тасиды. Көлігі — түйе. Мен жазда көмектесіп, түйені жетектеймін. Шөпті айырмен түсіріп, шөмеле етіп үйеді. Өтежан ағай Күләшті келін етіп, осы жерге түсірді. Апай Жарқамыстағы мектепте сабақ берді.

Өтежан ағай оқып жүргенде ауылға жазда талай келді. Көбіне кітап оқиды. Ойланып, табиғатты тамашалайды. 1967 жылы Алматыға жұмысқа шақырды. Өтежан ағайдың болмысы бөлек болатын.

Бұл — бірге өскен замандастарының ой-пікірлері. Ал осы жолдарды қағазға түсіріп отырған менің өзім Өтежан-ұстаздың алдын көрген шәкірті едім.

…1965 жылы Жем сегізжылдық мектебін бітірген соң Жарқамыста оқуға тура келді. Жарқамыс бұрын аудан орталығы болған, маған қала сияқты. Интернатты тауып алып, Қомпаев ағайдың алдынан бір шықтым. Менімен бірге Көшер Әбілғазин деген бала да кірді. Бір күні сол Көшер мектептен қайтып бара жатқанда «Мына кісі Өтежан деген ақын» деп сыртынан таныстырды. Бұрын өлеңдерін газеттен оқитынмын. Қызыл көйлек, басында ковбойлардың үлкен қалпағы, шалбары кең балақты, төменгі жағы бірнеше темір түймелі екендігі есімде.

Оқу жылы басталғанда Таңбай ағай: «Әдебиеттен ақын Өтежан Нұрғалиев қосымша сабақ береді», — деді. Он екі оқушы тіркелдік. Қыркүйектің ортасына таман көптен күткен ақын ағай класқа кірді. Әдебиет туралы айтып, сабақтың аяғы өлеңге ұласты. Өзінің: «Жол ұзақ, доңғалақтар, доңғалашы, қазақтың жеткізбейді кең даласы, жолаушым, жақын отыр, танысалық, даланың мына тұрған мен баласы» деп басталатын өлеңін жатқа оқып, тарихын айтты, бұл алғашқы таныстығымыз еді. Әр сабақтың тақырыбы бөлек, көбіне ақындық туралы қозғайды. Академик Зейнолла Қабдоловтың «Әдебиет — ардың ісі» деген ойлы сөзін бізге сонау  алпысыншы жылдардың аяғында айтып еді. «Ақын болғың келсе, ақ қағаздай таза бол. Ақын жұртшылықтың айта алмайтынын, байқамайтынын аңғарса ғана өз деңгейінде болады. Сонда ғана сен халықты таңғалдырасың» дейтін.

1968 жылы ақынның отбасы Алматыға көшті. Қызметке шақырған. Мектеп бітірген соң мен де армандап, Алатаудың баурайына жол тарттым. ҚазГУ-ге құжат тапсырдым. Бір балл жетпей қалып, оқуға түсе алмадым. Құжатымды алайын деп бас корпусқа бара жатқан жолда Өтежан ағайымды жолықтырдым. Жағдайды біліп, «Оған өкінбе, мен де бірінші жылы түсе алмағам, мен сияқты ауылға орал да, шөп шап, өлең жаз, көп оқы» — деп ақылын айтты.

Ауылда еңбек етіп, келесі жылы жолдама алып, қайтадан Алматыға сапар шектім. Киров көшесімен аялдамаға келе жатқанымда Өтекеңді кездестірдім. Жүре әңгімелесіп, Гагарин көшесіндегі үйіне ертіп апарды. Күләш апай қуанып жатыр, елден көшіп келгеніне бір айдан астам уақыт болған. «Алматы жақсы ғой, бірақ көңілім әлі ауылда», — дейді. Ұстазым үйін, ауладағы бағын көрсетіп, қызыл өрік өскен ағаштың қасына барып, бірге өрік тердік. Сол жылы жолдаманың күшімен оқуға қабылдандым.

Студентпіз. 1972 жылы біз оқитын филология факультетіне кездесуге бір топ ақын келді. Әдеби бірлестігіміз бар. Жетекшіміз филология ғылымының кандидаты, доцент Сұлтанғали Садырбаев. Қарасам, ақындар ортасында Өтежан ағай да келе жатыр екен. Мені көріп, танып, «Жақсылықжан, амансың ба?» деп қол алысты. Қасымдағылар аң-таң. «Өтежанды білетін бе едің?» дейді. Мен 9-класта сабақ бергенін айттым. Сол кеште Өтежан өзінің өлеңдерімен таңғалдырды. Әсіресе, «Насыбай» деген өлеңін жұртшылық ерекше тыңдады. Кейбір ұстаздар кейін оның өлеңі анайы тақырыпты қозғайды деп айтып жүрді. Бірақ ақын Өтежан сол кездің өзінде түнгі көбелектердің Саин көшесінде жүретіндігін болжап айтқан екен-ау деп ойлаймын.

Оқу бітіріп, облыстық телевизияда қызмет жасап жүрген кезім. Өтежан ақын алпыс жылдығына орай келмекші деп пойыздан күтіп алуға тапсырма берілді. Ақтөбе вокзалы. Музыка ойнап тұр. Алматы пойызы гүрсілдеп дем алып, перронға тоқтады. Ақ шалбар, ақ көйлек киген Өтежан ағай түсті. Гүл шоқтары сыйлануда. Қош келдіңіз деп, сұхбат беруін өтіндім. Сонда айтқаны: «Мені Ақтөбе тұңғыш рет ақын деп қарсы алуда, мен де адам құсап келіп тұрмын» деп әңгімесін бастады. Кездесулер өтті. Кешке қарай кластасым Сырлыбай сәлем берелік деген соң «Ақтөбе» қонақ үйіне бардық. Әңгімелестік. «Мұнда бәрі бар, бірақ бір нәрсе жоқ. Білесіңдер ме, ол — мен аңсайтын шұбат» деді. Содан Сырлыбайдың жигулиімен іздеп Хромтау трассасы бойындағы ауылдан шұбат әкелдік. Сырлыбай: «Ағай, бұл Жарқамыстың түйесінің сүтінен дайындалған шұбат», — деді. Өтекең бірден Күләш апайға үлкен ыдысқа құйғызып, тартып жіберіп, «Неткен керемет, маған Жарқамыс жақтан самал жел ескендей болды», — деп рахаттана күй кешті. Шамалыдан соң әлгі шұбаттан тағы құюын өтінді. Апайымыз: «Өтеке, көптен ішкен жоқсың ғой, қиын болып қалар», — деп жатыр.

Сол күні кеште облыс әкімдігі Өтежанға «Арман» мейрамханасында жеке қонақасы берді. Әңгіме әртүрлі тақырыпта өрбіді. Кейде тақырыптан ауытқып, қисынсыз сауал қойыла бастағанда Өтекеңнің бағытын өлеңге аударамын. «Ой, сен ол өлеңді біледі екенсі ғой» деп, қалай жазды, соған кірісіп кетеді. Тағы бірде:

Ай-қаздың жұлып жүндерін,

Асады аспан құс етін.

Қазандай менің түндерім,

Төңкеріп тастап ішетін, —

деген өлеңін бастап едім, әңгіме жастық шаққа, өлеңге бұрылып кете барды.

Осыдан тоғыз жыл бұрын Өтекең жетпіс жылдығын тойлауға келді. Бірақ Ақтөбеге соқпастан, Қарауылкелдіден түсіп, туған жеріне бармақшы екендігін білдік. Содан аудан орталығынан әкім Бердіхан Кемешов, Ақтөбеден келген Мейірхан Ақдәулетұлы, Раукен Отыншин, Ертай Ашықбаев, тағы бір топ журналист қарсы алдық.

Пойыздан түскен бойдағы сұхбатының басталуы тағы да бөлек болды. «Мен осы жердің топырағының бір бөлшегімін, бұл өңірде бір шұңқыр пайда болса, соны күндердің бір күнінде толтырамын» — деп бастады. Сол күні Қарауылкелдіде екі кездесу өткізді. Түс қайта Жарқамысқа жүруіміз керек. Бір уақытта Күләш апайымыз үйден шығып, шыр-пыр болып, «Өтекең мына әкім қаралар мені шаршатты, бүгін бара алмаймын деп жатыр» деді. Іле-шала Мейірхан да кіріп шығып маған: «Әй, Жақсылық, ана шайыр ұстазыңмен өзің сөйлесіп көр» — деді. Содан үйге кіріп, Өтеке деп бір қаратып алып, өзі жас кезінде талай кезген, Сиырсалған құмының бергі жағындағы Бәкірдің Ақбұлағы қасында алпыс адамның қолында бауырсағы, ыдысында шұбаты бар күтіп тұрғанына екі сағат болыпты деп ем, «әй, онда жүрелік» деп тұра берді.

Сонымен, Жарқамысқа бағыт алдық. Күткен халықпен жүздесіп, мәре-сәре болды. Шаршағанын ұмытып, Жем өзені бойындағы Жарқабақтың басына барып сұхбаттастық. «Бұл Жем өзені бойын бұрын Ноғайлар мекендеген, осы жерге жеті жұрт келіп, жеті жұрт кеткен, мынау арналы өзенмен ағылшындар кезінде мұнай тасыған» — деді.

Сөз арасында «Тобық қазақтың Хэмингуийі ғой. Ондай әңгіме жазатын жазушы әлі туған жоқ» деп оның студенттік кездің өзінде талай сыншыларды, ғалымдарды таңғалдырғанына тоқтады.

Абай ауылына аттанарда «Бұл менің Жарқамысқа соңғы келуім шығар» деді. Қасындағы ақын інілері: «Өтеке, әлі 75, 80, 90 деген белестер бар. Бірге боламыз» деп жатыр. Шындығында бұл ақынның өзі өскен өңірге соңғы рет ізін салуы болды.

Тағы бір кездесуім Алматыда өткен Жазушылар одағының кезекті құрылтайында болды. Үлкен залға кірер жолда Өтекеңді жолықтырдым. Қолтығымнан алып, бірге отырамыз деп, мына жерде суретке, телевизияға түсіреді деп орын алып, залдағы фотокорларға «Әй, сендер мына мені емес, Жарқамыстан келген ақынды түсіріп алыңдар. Бұл — Жарқамыс жазушылар одағының мүшесі» деп таныстырды, суретке түстік. Бұл да менің ақын ұстазыммен соңғы жүздесуім екен.

Жарқамысқа барсам, алтын ұя мектебімді, ұстаздарымды, ақын Өтежанды еске алып, іштей мұңаямын. Бүгінде Ақтөбедегі зиялы қауым өкілдері ақынға көшеден есімі берілсе дейді. Ол — Байғаниннің Ақжар ауылынан еді. Ақтөбедегі Ақжар елді мекенінен болса құба-құп деген елдің тілегін де жеткізуді жөн көрдім.

 

Жақсылық АЙЖАНҰЛЫ.

 

Пікір жазу

Your email address will not be published. Толтырылуы міндетті жерлер белгіленген *

*